ตำนานบ้านเหม้า

เป็นเรื่องราวของศึกชิงนางเช่นกัน จนเป็นที่มาของชื่อสถานที่ต่างๆใน จ.ศรีสะเกษ มีเรื่องเล่าต่อๆกันมาว่า เจ้าชีซ้วน (ชีทวน) มีธิดานามว่า เจี่ยงใด มีความงดงามเป็นที่ต้องใจของหนุ่มผู้ครองนครทั้งหลาย ท้าวกาฬหงส์ลูกชายเจ้าเมืองกาฬหงส ์(เมืองพะนา) มีความคลั่งไคล้ในตัวนาง จึงให้บิดาไปสู่ขอ เจ้าเมืองชีซ้วนยินยอมรับหมั้น ท้าวอินทะเกษเจ้าเมืองศรีสะเกษก็มาหลงรักนางเช่นกัน จึงคิดหาทางจะเอามาเป็นคู่ครองให้ได้ จึงยกทัพจะมาสู่ขอนางตามเส้นทางโพธิ์โนนจาน ข้ามแม่น้ำมูลพักไพร่พลอาบน้ำ ต่อมาจึงเรียกที่นี่ว่าท่าสีไคล เดินทางต่อผ่านไปบ้านบัวน้อย ทราบข่าวว่านางเจี่ยงใดมีคู่ครองแล้วก็เกิดลังเลใจ ไหนๆ มาแล้วก็ต้องไปให้ถึง ที่แห่งนี้ต่อมา เรียกทุ่งกะเทิน (ต่อมาเพี้ยนเป็นทุ่งเทิน) เดินทางต่อไปผ่านหนองน้ำที่มีพืชสีเขียวลอยอยู่ในน้ำ ต่อมาเรียกบ้านหนองเทา ผ่านบ้านกระเตา บ้านลาดทราย (ละทาย) บ้านอ้น (สัตว์ชนิดหนึ่งคล้ายหนู) ผ่านหุบห้วย ข้ามแม่น้ำชี แย่งเอานางเจี่ยงใดจากเจ้าเมืองชีซ้วนได้ พากองทัพและนางเจี่ยงใดหวนกลับข้ามแม่น้ำชีทางเดิม ขากลับไพร่พลอิดโรยมาก เจ็บป่วยต้องพยุงกันไป ได้พักที่หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ต่อมาเรียกว่าบ้านเจี่ย ผ่านบ้านหมัด หวังจะเปลี่ยนเส้นทางข้ามแม่น้ำมูล เพราะเข้าใจว่าถึงอย่างไรทัพของเจ้าเมืองชีซ้วนคงจะตามมาแน่ทัพของเจ้าอินทเกษ เดินทางมาถึงฝั่งแม่น้ำมูล หยุดพักพล หาเสบียงอาหาร ส่วนนางเจี่ยงใดเอาแต่ร้องไห้เพราะจากบ้านจากเมืองมา และพูดบ่ายเบี่ยงว่าลืมสร้อยสังวาล อ้อนวอนขอท้าวอินทเกษว่าจะกลับไปเอา แต่พระองค์ไม่ยอม ที่ตรงนี้จึงเรียกว่าหนองสังวาล ต่อมาเพี้ยนเป็นหนองไชยวาน ระหว่างพักพลมีการฉลองกันที่ได้นางมาเป็นคู่ครอง ที่แห่งนี้ต่อมาจึงเรียกว่ากุดกินดองหรือกุดสันดองในเวลาต่อมา อาหารที่จัดเลี้ยงก็เป็นของที่หาได้แถวนั้น นั่นก็คือเต่า จึงใช้เต่าเป็นอาหาร ที่แห่งนี้ต่อมาจึงเรียกว่าถ้ำเต่า เป็นถ้ำใกล้ลำน้ำมูลหรือที่เรียกอีกอย่างหนึ่งว่าท่าถ้ำเต่า

ฝ่ายเจ้าเมืองชีซ้วนหลังจากถูกแย่งลูกสาว จึงให้ท้าวกาฬหงส์นำทัพออกติดตามกระชั้นชิด ท้าวอินทะเกษเห็นจวนตัว จึงนำทัพตั้งมั่นอยู่ที่แห่งหนึ่งเพื่อรับศึก ซึ่งต่อมาเรียกว่าบ้านเมืองน้อย ส่วนท้าวกาฬหงส์นำทัพมาตั้งมั่นที่บ้านลาดทราย ทั้งสองทัพทำศึกชิงนางยืดเยื้อนานเเรมปี จนนางเจี่ยงใดคลอดบุตรเป็นชายมีรูปร่างอัปมงคล มีขนทั่วตัวคล้ายลิง ท้าวอินทะเกษจึงให้ทหารนำไปไหลล่องแพที่ลำน้ำมูล นางเจี่ยงใดเสียใจมาก ออกตามมาตามฝั่งแม่น้ำมูล แพไหลไปตามน้ำถึงที่พักทัพครั้งลืมสร้อยสังวาล นางนั่งโศกเศร้าคิดถึงลูก คิดถึงพ่อแม่ ที่แห่งนี้ต่อมาจึงได้เรียกว่าท่านางเหงา (คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ, 2544 : หน้า 161-162)